Nederland bouwde ook auto's

De laatste auto uit Born was een zilvergrijze Mini Cabrio. Hij reed op 16 februari 2024 van de band, twee weken voordat het contract met BMW afliep. In 1999 bouwde dezelfde fabriek 262.196 auto's, in 2018 nog 211.660. Wie zegt dat Nederland nooit een auto-industrie heeft gehad, moet dus uitleggen wat hij daaronder verstaat.

Born bouwde auto's die elders waren bedacht, voor merken die elders beslisten. In oktober 2020 werd bekend dat er geen vervolgopdracht voor de Mini Countryman kwam, en daar kon in Limburg niemand iets aan doen. Bouwen is één ding. Beslissen wat er gebouwd wordt, is iets anders. Die tweede categorie is in Nederland klein: Spyker, DAF en Donkervoort.

Die drie worden vaak verteld als een verhaal over koppige Nederlanders die het anders wilden doen. Koppigheid verklaart niets. Duitsers en Italianen kunnen er ook wat van. Er is een betere verklaring, en die heeft met de omvang van de markt te maken.

Wat een kleine thuismarkt doet

Paul Krugman publiceerde in 1980 een artikel over handel in bedrijfstakken met schaalvoordelen. Als produceren goedkoper wordt naarmate je meer maakt, vestigen bedrijven zich bij de grootste afzetmarkt en exporteren ze van daaruit. Dat heet het home market effect. Een klein land koopt zulke producten vooral in. Een autofabriek is er zo een: Born had een capaciteit van 240.000 auto's per jaar, en dat aantal is niet voor Nederlanders alleen bedoeld.

Daaruit volgt een voorspelling. Een Nederlandse autobouwer die zelf beslist, kan niet winnen op prijs. Hij moet iets verkopen wat de grote fabrikanten niet aanbieden. Bij alle drie is dat wat er gebeurde, al kwamen ze er langs verschillende wegen.

Spyker en DAF: eerst de techniek

Spyker bouwde in 1898 de Gouden Koets en een jaar later zijn eerste auto's. Voor de race Parijs-Madrid van 1903 gaf Jacobus Spijker opdracht voor een raceauto, ontworpen door de Belgische ingenieur Joseph Laviolette. Dat werd de 60 HP. Volgens het Louwman Museum was hij de eerste auto ter wereld met een zescilinder en de eerste benzineauto met vierwielaandrijving en remmen op alle wielen. Hij was niet op tijd klaar voor de race. Een afgeleide productieauto was erg duur en bleef zeldzaam. Toen de productie in 1926 stopte, had Spyker naar schatting hooguit 2.000 auto's gebouwd.

De Spyker 60 HP uit 1903 in het Louwman Museum in Den Haag.

Anders zijn was hier een technische prestatie en geen verdienmodel. Wie in 1903 een auto kocht, vroeg niet om vierwielaandrijving.

DAF pakte het andersom aan. Volgens de DAF Club besloot het bedrijf in 1953 personenauto's te bouwen om de Variomatic te kunnen gebruiken. Eerst de versnellingsbak, dan de auto. Hub van Doorne was tot dan toe vrachtwagenbouwer. In februari 1958 stond de 600 op de AutoRAI, nog niet klaar voor productie, met 4.000 orders. Tussen 1959 en 1963 werden er 30.591 gebouwd, met een tweecilinder van 590 cc en 22 pk. Niemand kocht hem om de prestaties. Hij verkocht wat een kleine concurrent niet had: je hoefde niet te schakelen. Een continu variabele transmissie had sinds de jaren twintig niemand meer in serie gebouwd.

Een open model van de Variomatic, met de twee rubberen snaren tussen de poelies, op een museumdag van DAF.

Tot hier klopt de voorspelling. Maar de theorie is geen wet. Zweden had in 1958 7,4 miljoen inwoners tegen 11,1 miljoen in Nederland, en bouwde Volvo en Saab. In 1975 kocht Volvo de personenautotak van DAF, omdat het een kleine auto zocht en DAF auto's en vrachtwagens niet meer samen kon dragen. Van de Volvo 340 en 360 die daarop volgden, werden er 1.139.689 gebouwd, in Born. Een bedrijf uit het kleinere land kocht de autotak uit het grotere.

Donkervoort: gebouwd om een keuring heen

De derde begon met een papierprobleem. Joop Donkervoort kocht in 1978 de Nederlandse rechten op de Lotus 7. Die kreeg geen typegoedkeuring en mocht hier de weg niet op. Dus bouwde hij in Tienhoven een eigen versie: de S7, in 1980 gevolgd door de S8. De andere nazaat van de Seven, Caterham, bleef in Engeland. Donkervoort verhuisde in 1983 naar Loosdrecht en in 2000 naar Lelystad, naar een fabriek met een capaciteit van 100 auto's per jaar.

Een Donkervoort Super 8 uit 1986 op de Prins Bertil Memorial in 2008.

Bij zo'n aantal is de omvang van de thuismarkt geen probleem meer. Honderd kopers vind je wel in Europa, en ze betalen voor wat er niet aan zit: de F22 uit 2022 weegt ongeveer 750 kilo bij 500 pk. Een grote fabrikant bouwt zoiets niet, omdat het voor hem te weinig oplevert. En het bedrijf dat begon omdat een auto niet door de keuring kwam, was volgens eigen zeggen met de D8 GTO de eerste die aan de Europese typegoedkeuring voor kleine series voldeed.

Wat er overbleef in Tilburg

Bij de verkoop aan Volvo gingen de octrooien op de Variomatic naar een apart bedrijf, Van Doorne's Transmissie in Tilburg. Bosch nam dat in 1995 over. In 1985 was daar de productie van de duwband begonnen, een stalen band die werkt volgens hetzelfde principe als de rubberen snaren van de 600: twee poelies waarvan de werkzame diameter verandert. Op 26 juni 2024 meldde Bosch de 100 miljoenste duwband uit Tilburg. In 2023 waren er volgens Bosch meer dan 200 voertuigmodellen met die techniek te koop.

Reken het na. 30.591 DAF's 600 tegenover 100 miljoen duwbanden is ruim 3.200 banden per auto. Dat lijkt de theorie tegen te spreken: ook een duwband heeft schaalvoordelen en hij wordt in een klein land gemaakt. Maar het effect van Krugman hangt af van transportkosten. Een auto verscheep je per stuk. Een duwband past in een doos. Wat goedkoop te vervoeren is, hoeft niet bij de grootste markt te staan.

Born bouwde in één jaar meer dan acht keer zoveel auto's als Spyker en de DAF 600 samen. In juli 2025 keurde het ministerie van Defensie goed dat het terrein een dronefabriek wordt. Tilburg heeft nooit een auto gebouwd en zijn techniek zit in meer dan 200 modellen. Welke van de twee was de Nederlandse auto-industrie?

Beeld: VDL Nedcar drone door Matthijs Levens (CC BY-SA 4.0); Spyker 60-HP Four-Wheel Drive Racing Car (14907641110) door Dennis Elzinga (CC BY 2.0); Dafmuseumdag Open model van de variomatic (22358756975) door m66roepers from Nederland (CC BY 2.0); 1986DonkervoortSuper8 door Liftarn (CC BY 3.0). Afbeeldingen zijn verkleind.