"Ferrari, your cars are rubbish!" Zo vertelde Ferruccio Lamborghini het zelf in januari 1991, in een interview met Thoroughbred & Classic Cars. Enzo Ferrari zou hebben geantwoord dat hij misschien een tractor kon besturen, maar nooit goed met een Ferrari zou kunnen omgaan. Dat was volgens Ferruccio het moment waarop hij besloot een perfecte auto te maken. Enzo was toen twee jaar en vijf maanden dood. Ferruccio overleed twee jaar later.
Is het waar? Dat is een te grove vraag, want er zitten drie beweringen in. Zijn Ferrari had een slechte koppeling. Enzo heeft hem beledigd. En daarom ging hij auto's bouwen. Ze hebben elk ander bewijs, en ze zijn niet even sterk.
De koppeling: waarschijnlijk wel
De eerste bewering is de kleinste en de best gedekte. Zijn eigen Ferrari 250 GTE staat nog in het museum dat zijn naam draagt. Testrijder Valentino Balboni herinnert zich hem als iemand die steeds de koppeling verbrandde. Balboni vertelt ook dat die koppeling een handelsartikel was, dat in Maserati's en Ferrari's zat en in een bepaalde Lamborghini tractor, en dat Ferruccio er 10 lire voor betaalde waar Ferrari 1.000 rekende. Dat laatste klinkt als een getal dat onderweg is afgerond. Zoon Tonino vertelde dat zijn vader het oploste met een koppeling uit een van zijn tractoren. De versies lopen uiteen in de afloop, niet in het probleem. Dat een kleine sportwagenfabriek zo'n onderdeel inkocht, is ook geen wild idee.
Ferruccio Lamborghini's eigen Ferrari 250 GTE, in het Ferruccio Lamborghini Museum.
De belediging: één getuige
Bij de tweede bewering wordt het dunner. In Ferruccio's versie valt de zin over de tractor. Bij Balboni noemt Enzo hem een tractorchauffeur en een boer. In weer andere versies weigert Enzo hem te ontvangen. Balboni denkt ook niet dat het op Enzo's kantoor in Maranello gebeurde, eerder op een beurs. Historicus Massimo Delbo houdt het hierbij: "Something was said between them, but only Enzo and Ferruccio knew what it was."
Kijk ook wie het vertelt. Ferruccio is de hoofdpersoon, Tonino zijn zoon. Balboni werkte 40 jaar bij het bedrijf en kwam er op 21 april 1968, vijf jaar na de oprichting. Hij heeft het gehoord, niet gezien. De man die er vroeger bij was, testrijder Bob Wallace, aangenomen na het raceseizoen van 1963, geloofde het volgens MotorTrend niet. Dat deed hij al in november 1986, in een interview van Ken Gross in Automobile Magazine. Volgens een samenvatting op een Ferrari forum veegde hij daar 'the old saw' van tafel. Dat is het oudste spoor dat wij vonden: in 1986 was het al een oud verhaal. Uit de jaren zestig zelf hebben we niets gevonden, en van Enzo geen versie.
Onwaar maakt dat het niet. Enzo stond er niet om bekend kritiek op zijn auto's goed op te vatten. En in 1991 was Ferruccio al zeventien jaar weg uit het bedrijf, dus commercieel had hij er weinig meer aan. Wel het belang dat elke man van 74 heeft bij hoe zijn leven wordt naverteld. Het blijft een gesprek met twee deelnemers, en we kennen het van één.
Het motief: te simpel, maar geen onzin
De derde bewering is waar het om draait. Die is niet te testen. Een motief heeft geen getuigen. Wel is na te gaan of de beslissing ook zonder belediging voor de hand lag. Ferruccio bouwde al een eigen Fiat Topolino om voor de Mille Miglia van 1948, en eindigde daarmee na ongeveer 1.100 kilometer in een restaurant in Fano. In 1948 begon hij met tractoren, in 1960 met branders en airconditioning, na een reis door de Verenigde Staten. Auto's waren bedrijf nummer drie van een man die goed was in bedrijven beginnen. Joe Sackey schrijft in The Lamborghini Miura Bible dat de economische motieven zwaarder wogen dan zijn gevoel over Ferrari. De fabriek wijst dezelfde kant op: volgens Jolliffe en Willard bood het communistische bestuur van Sant'Agata Bolognese 19 procent rente op gestorte winst en geen belasting daarover, in ruil voor een vakbond op de werkvloer.
Een Lamborghini tractor van het type R226, op Techno Classica in Essen in 2024.
Alleen loopt het nuchtere verhaal ook niet helemaal. Eind 1964 had Lamborghini auto's gebouwd voor 13 klanten, elk met verlies verkocht om bij Ferrari in de buurt te blijven. Daarna volgden meer, tot 120 stuks van de 350 GT. De tractoren betaalden mee, tot de orders uit Zuid-Afrika en Bolivia in 1971 wegvielen en hij dat bedrijf in 1972 verkocht. Aanloopverliezen zijn normaal, maar wie alleen op marges uit is, zoekt een makkelijker tegenstander dan Ferrari. Er zat iets anders bij, en dat kan best een wrok zijn geweest. Op dit punt houdt het verhaal beter stand dan wij verwachtten. Wat we niet geloven, is dat één zin het heeft veroorzaakt.
Waarom het blijft hangen
Ferrari heeft Le Mans en de Mille Miglia. Lamborghini, waarvan de oprichter niet wilde racen, had geen circuit om naar te wijzen. Een ruzie met de grootste naam uit de branche vult dat gat. Hij past in één zin en heeft een schurk en een underdog. De versie met rente, vakbond en branders vertelt niemand op een treffen. In 2022 werd het verhaal een film, gebaseerd op het boek van Tonino.
Daar zit ook een prijs aan, want het verhaal maakt van Lamborghini het merk dat is ontstaan als antwoord op Ferrari. Elke keer dat iemand het vertelt, staat Ferrari erin als de maat.
De afspraak met Bizzarrini
Er is één afspraak uit die tijd waarvan de inhoud bekend is, en die lijkt het verhaal gelijk te geven. Giotto Bizzarrini, in 1961 bij Ferrari vertrokken, kreeg de opdracht voor de V12. Zijn honorarium was volgens Jolliffe en Willard en Sackey 4,5 miljoen lire, plus een bonus voor elke pk boven de vergelijkbare Ferrari motor. Ferrari stond dus letterlijk in de afspraak, als meetlat.
De V12 in een Lamborghini 350 GT, met zes carburateurs.
Bizzarrini leverde 3,5 liter en 365 pk bij 9.800 tpm. Lamborghini was niet tevreden. De motor draaide hem te hoog en had droge-cartersmering, precies de racetechniek die hij op een auto voor de openbare weg niet wilde. Hij vroeg om iets handelbaarders. Bizzarrini weigerde en Lamborghini betaalde niet. Pas de rechter dwong tot volledige betaling. In de 350 GT leverde de V12 284 pk. Wie alleen Enzo wilde verslaan, had die 81 pk laten zitten. Ferruccio haalde ze eruit.
Beeld: Lamborghini 350 GT 1965 (28885465426) door Rob Oo from NL (CC BY 2.0); Ferruccio Lamborghini's own Ferrari 250 GTE in the Ferruccio Lamborghini Museum door TKOIII (CC BY 4.0); Lamborghini Trattori R226 (53647435658) door Thomas Vogt from Paderborn, Deutschland (CC BY 2.0); Lamborghini350GTV12-engine door dave_7 (CC BY 2.0). Afbeeldingen zijn verkleind.
.jpg){kind=link}
.jpg){kind=link}
